Duurzaamheid in de Zorg: Hoe LCA en MKI Milieuvriendelijke Keuzes Sturen

door Marieke Lammers

Wat zou het handig zijn als we van alle producten, instrumenten en hulpmiddelen die we willen gebruiken, evenals alle diensten die we verlenen en projecten die we uitvoeren, in één oogopslag konden zien welke niet alleen het meest effectief, maar ook het meest milieuvriendelijk zijn!

 

Naast de zichtbare milieueffecten tijdens de gebruiksfase zijn er ook de onzichtbare milieueffecten tijdens de grondstofwinning, transport- en productiefase tot en met de gebruiks- en afvalfase. Dit noemen we “van wieg tot het graf.”

 

Transport van grondstoffen, producten en de mensen die deze maken, is tijdens alle fasen een belangrijke factor. Zoals je in het onderstaande artikel kunt lezen, kan bijvoorbeeld het op de fiets naar het werk gaan 46,2% van de milieu-impact bij een staaroperatie besparen!

 

Vaak kijken we naar de CO2-impact van een gebruiksartikel, wat direct gekoppeld is aan klimaatverandering, maar er spelen ook andere milieueffecten mee, zoals aantasting van de ozonlaag, ecotoxiciteit van water, humane toxiciteit, fijnstof, uitputting van grondstoffen, vermesting (stikstof) en verzuring.

 

Deze effecten creëren verborgen maatschappelijke kosten, oftewel schaduwkosten: kosten die vaak onzichtbaar zijn, maar die wij als maatschappij op korte en lange termijn wel moeten betalen, direct of indirect.

 

 

Schaduwkosten krijg je inzichtelijk door een LevensCyclusAnalyse (LCA) te maken, waarbij je gedetailleerd kijkt naar de milieu-impact per levensfase en deze kwantificeert. De LCA is de ecologische voetafdruk van een product, project of gebouw en berekent de milieubelasting over de gehele levenscyclus van een product, gebouw, dienst of project. Het biedt inzicht in welke delen van het proces van het maken van artikelen veel negatieve milieueffecten hebben. Daarnaast biedt het handelingsperspectieven om ook diensten zoals zorg structureel duurzamer te maken (Hugo Touw, intensivist Radboud UMC).

 

Waarom is dit nu zo belangrijk? De schaduwprijs geeft de fictieve kosten weer die nodig zijn om de negatieve milieu-invloeden ongedaan te maken. Deze prijs hoeft dus niet daadwerkelijk te worden betaald voor het product, instrument, de dienst, het gebouw of project, maar maakt wel inzichtelijk hoe duurzaam een ontwerp of product is ten opzichte van alternatieven.

 

 

De LCA kent 19 impactcategorieën en de levensfasen zijn opgedeeld in vier modules, die weer in fasen zijn onderverdeeld. Een wereldwijd gebruikte LCA-methode is ReCiPe, die de impact uitdrukt in Midpoints en Endpoints, die uiteindelijk samenkomen in Ecopoints. Midpoint-indicatoren richten zich op losse milieuproblemen, zoals klimaatverandering, verzuring en ecotoxiciteit. Endpoint-indicatoren geven een beeld van de milieuschade op een hoger aggregatieniveau, zoals de invloed op menselijke gezondheid, biodiversiteit en grondstofschaarste.

 

In Nederland gebruiken we een andere methode: de MKI. Bij de MKI worden de uitkomsten van de LCA gecombineerd met monetaire weging (€) en bij elkaar opgeteld om tot één MKI-score te komen, uitgedrukt in euro’s. Dat maakt het vergelijken gemakkelijker. Hoe lager de MKI, hoe beter: want hoe minder milieubelasting van het product.

 

Onder het mom ‘Meten is Weten’ kun je van vele artikelen de LCA’s opvragen bij fabrikanten of uit databases. Ook bestaan er al LCA Quickscans en de Nationale MilieuDatabase (NMD) beheert LCA-productbladen en publiceert geverifieerde MKI’s. Daarnaast kun je zelf LCA’s opstellen, eventueel met hulp van experts. Rekentools en handige software zijn beschikbaar.

 

Als laatste is er een Environmental Product Declaration (EPD), een verkorte weergave van een LCA. Voor buitenlandse producten is vaak aanvullend onderzoek nodig bij gebruik van EPD-producten in Nederland. De MKI’s zijn de standaard in Nederland en worden bijvoorbeeld gebruikt om bouwtenders aan te besteden. Het resultaat is een milieuprofiel, uitgedrukt in euro’s per ton, m2 of 1000 stenen. Dit is belangrijk omdat we in Nederland sturen op een circulaire economie en duurzame overheidsopdrachten.

 

Alle LCA’s worden uitgevoerd volgens ISO-normeringen, zodat de kaders voor elke bedrijfstak duidelijk vastliggen.

 

In de zorg is het zinvol een LCA uit te voeren voor producten die in zeer grote hoeveelheden worden ingekocht en uit een beperkt aantal grondstoffen bestaan, zoals operatiemateriaal, handschoenen, snijsetjes, voeding of incontinentiemateriaal.

 

Het voorbeeld van de inzet van Hugo Touw om de OK duurzamer te maken, vertelt hierover. Hij gebruikt Ecopoints in zijn onderzoeken: zonmw.nl/nl/artikel/kennis-over-diversiteit-klimaatonderzoek/onderzoek-naar-duurzame-zorg-in-het-ziekenhuis van juni 2023.

 

Op de incontinentiemateriaalcategorie komen we in onze volgende nieuwsbrief terug.

 

  • Heb jij of ken jij voorbeelden van LCA’s of Ecopoints uit jouw organisatie?
  • Of van incontinentiemateriaal dat minder milieubelastend is en heeft jouw zorgorganisatie daar al ervaring mee? Dan spreken we je daar graag over!

 

Dat reductie of refuse (minder of niet gebruiken van iets) uit de R-Ladder, die we vorige keer bespraken, het meest milieubesparend is, is bekend. In het voorbeeld zie je dan ook de R-ladderfasen terugkomen in de LCA-bepaling.

 

Hieronder zie je een voorbeeld van een CO2-bijdrage en MKI van een ietwat atypisch maar interessant voorbeeld: een biervat:

 

 

Links zie je de impact op de opwarming van de aarde door de productie van een biervat, gemeten in CO2-equivalenten. Rechts dezelfde kosten vertaald naar de MKI in euro’s. Het groene segment rechts is aanzienlijk groter dan links, wat suggereert dat er naast CO2 ook andere factoren zijn die aanzienlijk bijdragen aan de totale milieukosten van dit product.

 

In het Engels wordt de MKI trouwens de Environmental Cost Indicator genoemd—nog een afkorting om te onthouden…

 

Circulaire productie in materiaal- en energieverbruik kan de emissie verminderen. Dit zie je terug in de uitwerking van de verschillende impactcategorieën op de MKI. Zo kan de MKI worden gebruikt om duurzaamheid aan te tonen of om te ontdekken op welke vlakken je je product duurzamer kunt maken en de resultaten daarvan kunt meten.

 

 

Tenslotte wordt de MKI verplicht gebruikt om de MilieuPrestatieGebouwen (MPG) in euro/m2 voor nieuwbouw van kantoren en woningen te berekenen.

 

Tot slot biedt LCA-analyse een aantal voordelen voor diverse afdelingen en het bestuur van een organisatie of bedrijf. Het is goed om je hiervan bewust te zijn.

 

Belangrijke informatie: De MKI zal veranderen als gevolg van de herziene Europese EPD-norm, de EN15804+A2.

 

Uitgebreid artikel over de EN15804+A2 en de veranderingen in de bepalingsmethode & MKI:

 

Wat houdt ons bezig?

Meer berichten