Wegwerpzorg: van verspilling naar duurzaam hergebruik

Inleiding: een wereld van verspilling in de zorg

Het is een pijnlijk contrast: terwijl zorgverleners in sommige delen van de wereld met een schrijnend tekort aan medische hulpmiddelen kampen, worden in rijke landen jaarlijks talloze ongebruikte en volledig functionele hulpmiddelen vernietigd. Deze verspilling, voortkomend uit strikte regelgeving en commerciële
belangen, wordt vaak als onvermijdelijk beschouwd. Maar is dat ook echt zo?

Een recent voorbeeld dat me diep raakte, was een Nederlandse hartchirurg die vertelde hoe 500 nieuwe scharen voor eenmalig gebruik, die niet aan de verwachtingen voldeden, simpelweg werden weggegooid. Het besef dat deze hoogwaardige hulpmiddelen elders levensreddend hadden kunnen zijn, maar nu bij het afval belandden, bracht haar bijna tot tranen. Dit verhaal symboliseert de bredere problematiek van verspilling in de zorg: hoogwaardige producten worden vernietigd, terwijl er wereldwijd een groot tekort is aan medische hulpmiddelen.

Een bak met wegwerpscharen die na eenmalig gebruik moeten worden weggegooid. Bron: fotograaf Talitha Hoppe

Het Hulpmiddelen Heruitgifteproject
Om deze verspilling tegen te gaan, hebben we bij de Apotheek van de Toekomst het Hulpmiddelen Heruitgifteproject gelanceerd. Dit is geen traditionele apotheek, maar een maatschappelijke beweging die streeft naar een duurzamere en sociale zorg. Vanuit onze oorsprong in de openbare apotheek richten we ons nu op de hele zorgsector, inclusief zorgverleners en -gebruikers. Het project heeft als doel ongebruikte medische hulpmiddelen in te zamelen en veilig opnieuw uit te geven, waardoor ze niet langer onnodig worden weggegooid. Dit is een eerste stap naar een duurzamere zorgsector.

De impact van materialen voor eenmalig gebruik
In de afgelopen decennia zijn wegwerpproducten de norm geworden: goedkoop, direct beschikbaar en gemakkelijk te vervangen. Hoewel hulpmiddelen voor eenmalig gebruik handig en veilig lijken, dragen ze aanzienlijk bij aan de groei van afval en de stijgende kosten in de zorg. De toenemende nadruk op wegwerpmaterialen creëert bovendien een aanhoudende vraag naar nieuwe producten en grondstoffen, terwijl milieuvriendelijke alternatieven vaak nauwelijks worden overwogen.

Figuur 2: Een illustratie van de impact van zorg op het klimaat en verspilling. De afbeelding toont hoe medische hulpmiddelen bijdragen aan milieuproblemen, met concrete percentages voor afvalproductie en verspilling. Bron: Petra Kwaadgras in opdracht van De Apotheek van de Toekomst. 

Beperkte sturing door regelgeving
Hoewel de Europese Verordening Medische Hulpmiddelen (MDR) *1 bedoeld is om de veiligheid en kwaliteit van medische hulpmiddelen te waarborgen, stelt deze regelgeving slechts beperkte eisen aan de duurzaamheid van producten. Milieuaspecten worden grotendeels overgelaten aan de vrijwillige inzet van
fabrikanten en leveranciers, wat weinig stimulans biedt om wegwerpmaterialen te vervangen door herbruikbare of milieuvriendelijke alternatieven. Zolang duurzaamheid vrijwillig is, blijft de zorgsector grotendeels afhankelijk van wegwerpproducten, met grote gevolgen voor het milieu en het gebruik van
grondstoffen.

Stijgende zorgkosten: een duurzaamheidsvraagstuk
Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) blijven de zorgkosten in Nederland naar verwachting stijgen tot 2060. *2

De toenemende druk op het zorgbudget vraagt om creatieve en duurzame
oplossingen. Elke kostenbesparing die we kunnen realiseren door verspilling te verminderen helpt om de zorg betaalbaar en toegankelijk te houden.

In dit kader biedt duurzaamheid laaghangend fruit: het vervangen van wegwerpmaterialen door herbruikbare alternatieven en het opnieuw uitgeven van ongebruikte hulpmiddelen kunnen direct bijdragen aan kostenbesparing én duurzaamheid. Het Hulpmiddelen Heruitgifteproject is een goed voorbeeld van een praktische oplossing die niet alleen geld bespaart, maar ook de milieu-impact van de zorgsector verkleint.

Het project markeert een belangrijke eerste stap in de richting van een circulaire economie binnen de zorg, waarin we de kosten drukken en tegelijkertijd onze verantwoordelijkheid nemen voor het milieu.

Conclusie en oproep tot actie
De problematiek van verspilling in de zorg raakt ons allemaal, zowel zorgverleners als zorggebruikers. Het is hoog tijd dat de zorgsector stappen zet om de afhankelijkheid van wegwerpmaterialen te verminderen en duurzamere oplossingen te omarmen. Projecten zoals het Hulpmiddelen Heruitgifteproject laten zien dat
verandering mogelijk is.

We nodigen apotheken en huisartsenorganisaties uit om mee te doen aan dit project. Dit kan door als locatie te fungeren waar mensen uit de buurt hun ongebruikte hulpmiddelen kunnen inleveren. Door deze samenwerking kunnen we hulpmiddelen een tweede leven geven en bijdragen aan een circulaire, duurzame
zorgsector. Samen kunnen we werken aan een zorgsector die niet alleen gezond is voor mensen, maar ook voor de planeet.

Literatuur
1. Rijksoverheid. Nieuwe wetgeving medische hulpmiddelen (Wetgeving medische hulpmiddelen | Medische hulpmiddelen en technologie | Rijksoverheid.nl).
2. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Zorguitgaven blijven tot 2060 stijgen, gemiddeld met 2,8 procent per jaar. Geraadpleegd via: https://www.rivm.nl/nieuws/zorguitgaven-blijven-tot-2060-stijgen-
gemiddeld-met-28-procent-per-jaar op 14 november 2024.